Beoordeling

Bij de bespreking kwam vooral de politieke en sociale problematiek aan bod, en ook de problemen waarmee Roemenen in het Westen kampen. Vooral dat laatste is het thema van het tweede deel van het boek, de Triëst-Rome-Chicago hoofdstukken. Mona slaagt er wel in haar dromen te verwezenlijken, maar ten koste van heel wat ellende; en de heimwee, die haar overgekomen vader al helemaal de das omdeed, maakt dat ze haar succes als zelfstandige, intellectuele vrouw, steeds wrang blijft smaken.

Velen (ook in recensies) vinden dat tweede deel wat minder – misschien ook omdat Mona/de auteur eigenlijk nogal teleurgesteld is in dat ‘hypocriete’ (p 218) Westen, waar ook heel wat sociale controle, religieuze verstikking heerst, en verlammend veel keuzes te maken zijn. Of misschien waren Mona’s verwachtingen te groot?

Zo voelt Mona ook zichzelf wat gestraft: ik ben te inhalig, ambitieus  (p 269)geweest; of iets verder: Ik ben te hebberig geweest, en daar moet ik nu voor boeten (p 291).

De poëtische taal, vol droompassages, was heerlijk om lezen. Een contrast met de overwegend rationele en vaak ironische toon van zoveel westerse literatuur.

Voor  een enkeling was hier ook iets te veel overbodige beschrijving; of kwam de relatie Mono-Mihai toch wat vreemd over.

Maar hoewel niet alles even geloofwaardig klonk (het ritje naar het Westen in een geel fiatje…) kon dit boek echt wel overtuigen.

Autobiografisch? Voor een groot deel, maar op de eerste plaats fictie, en het verhalende en spanningselement was sterk genoeg om de documentaire ondertoon te doen vergeten.

Meer info:

Europalia focust dit jaar op Roemenië. Het paradepaardje is een spectaculaire tentoonstelling van Constantin Brancusi  (1876-1957), één van de meest invloedrijke beeldhouwers van de 20ste eeuw. 

`Domnica Radulescu is in sterke mate te herkennen in de hoofdfiguur Mona: intellectuele thuissituatie met veel taal en poëzie; sterke familiebanden volstonden niet om een vlucht naar het Westen te wagen; carrière in theaterwetenschappen, sterke vrouwenfiguur (de schrijfster  is in de VS een niet onbekende voorvechtster van vrouwenrechten.

Ze schreef, naast toneel en veel non-fiction,  drie romans in het Engels: Train to Trieste (Knopf, 2008), Black Sea Twilight (Transworld, 2010) and Country of Red Azaleas (Twelve, Hachette Group, 2016) (over dit boek: zie link interview verderop).

Ieder van ons herinnert zich ongetwijfeld de implosie van ‘het Oostblok’, en de beelden van de nogal barbaarse executie van ‘het genie van de Karpaten, Nicolae Ceaușescu, en zijn vrouw op kerstdag 1989, zoals ze ook bij ons op tv te zien was. Van sociale en politieke achtergrond, voorzag Dhr Jozef Goebels ons met bijzondere kennis van zaken en het was ons een voorrecht hem erbij te hebben.[1]

Desgewenst nog:

a)  http://www.slatina-timis.be/nl/geschiedenis/communistische-periode.html

(ven website Roemenië-comité Geel)

b) uitgebreider : educatief dossier van Europalia Romania

https://assets.ctfassets.net/h7vzq2rtwdqn/W0RFqJfybWkuzWL2h9iGT/07aa62f88ccda9dfee10e9e0b1955bf2/CEAUSESCU___COMMUNISME.pdf

c)  http://www.adrvlaanderen.be/adr/van-ceausescu-tot-adr/

Verplaats je alvast even naar Brasov:

https://earth.google.com/web/@45.69469841,25.65351556,565.06284768a,92161.85449298d,35y,-0h,30.40751827t,-0r/data=CkoaSBJCCiUweDQwYjM1Yjg2MmFhMjE0ZjE6MHg2Y2Y1ZjJlZjU0MzkxZTBmGS9_guo21EZAIR_v8R7vmTlAKgdCcmHFn292GAMg

Het boek, en de schrijfster

De trein naar Triëst, oorspronkelijk in het Engels geschreven, is de debuutroman van Domnica Rădulescu. De hoofdpersoon van het verhaal is Mona Maria Manoliu. In het eerste van de twee delen leren we Mona in haar jonge jaren kennen, terwijl ze opgroeit in het communistische Roemenië in de jaren zestig en zeventig.

Gedurende het schooljaar woont ze samen met haar ouders in Boekarest, waar haar vader als professor op de universiteit doceert. Hij staat kritisch tegenover het regime. In de zomer logeert ze bij familie in de bergstad Braşov Brașov aan de voet van de Karpaten. Deze zomers zijn mooie tijden voor Mona, waarin haar vurige liefdesrelatie met Mihai centraal staat.

Naarmate ze ouder wordt, wordt ze ongewild in de ellendige onzekerheid van het Roemenië onder Ceauşescu getrokken. Haar vader sluit zich aan bij een ondergrondse beweging en wordt een aantal keren opgepakt. Mona's leven krijgt een Kafkaiaanse wending, en ze weet niet wie ze nog kan vertrouwen. Zit haar geliefde Mihai bij de geheime politie, of beeldt ze zich dat maar in en maakt hij deel uit van een ondergrondse beweging? Het eerste deel eindigt met haar vlucht uit Roemenië, via Servië en Italië naar Amerika.

Het tweede deel speelt zich grotendeels af rond en in Chicago, waar Mona een nieuw leven probeert op te bouwen en haar verleden achter zich wil laten. Met de nodige tegenslagen, maar met veel doorzettingsvermogen vindt Mona een baan, vervolgt haar studie aan de universiteit en maakt vrienden. Ze ontmoet ook een man, Tom, met wie ze snel trouwt. Langzaam verandert Mona in een Amerikaanse, succesvol aan de universiteit. In deze periode krijgt ze een telefoontje van haar moeder dat 'de rode schoenen zijn aangekomen', de code dat de immigratiepapieren binnen zijn.

Op eerste kerstdag 1989 loopt Mona met een kindje in haar buik langs een etalage met televisies. Hierop zijn beelden uit Roemenië te zien: Ceauşescu's laatste toespraak, de rellen die volgden, de arrestatie en tenslotte de executie van de dictator. De familie Manoliu blijft echter in Amerika. Jaren later gaat het slecht met Mona's vader en hij beseft dat hij zijn thuis nooit meer zal zien. Mona moet hem beloven dat ze ooit terug zal gaan naar Roemenië. Na enkele jaren gaat ze met haar twee zoons, die nu wat ouder zijn, terug. Op zoek naar het verleden, op zoek naar haar eerste grote liefde....

Enkele memorabele passages  bepalen de sfeer in het boek, die tegelijk beklemmend, en nostalgisch is, en geregeld ook humoristisch:

het hele boek duiken mannen in zwarte leren jacks op: de  bedreigende dresscode van de Securitate;

de armoedige, maar toch met smaak beschreven keuken: koolsoep, ingemaakte noten,  thuisgestookte pruimensjenever nationale drank țuică, Mămăligă, een soort maïsbrij. De McDonaldspassage (p 198)  wijst de lezer erop dat lekker eten erg relatief, en erg cultuurgebonden is; in de VS is er zoveel honing, dat ze ‘erin verdrinkt’.

De Zinger typmachine, verstopt in de oven; vooral bij het bezoek van de Securitate (Mona’s aanbidder-met-de anjers Dumitriu)

Enkele vaste motieven: de droom van Mona-de-merrie; de witte liefdesrots in Brasov; de schuldgevoelens die emigrerende Roemenen treft;

De ‘dor’, het Roemeense woord voor dat universele gevoel van melancholie, heimwee, onbestemd verlangen (cfr. de Amerikaanse blues, Duitse Sehnsucht, de Braziliaanse saudade, Ierse laments …)

De aandacht voor taal (en voor veel Roemenen in het buitenland is de taal horen/missen van groot belang: ‘je eigen taal spreken, daar zou je van opknappen’, zei een van haar kennissen in het westen. Zo is er ook de nogal grappige passie van Mona’s vader voor zijn 14 Dacische woorden (Daciers: tot in de Romeinse tijd de oorspronkelijke inwoners van Roemenië, o.m. bekend voor hun goudschatten).

Literaire  referenties

Doordat zowel de schrijfster, als de hoofdpersoon en haar familie een gedegen literaire vorming hadden[2], krijgen we heel wat toespelingen op schrijvers en boeken opgediend. Toelichting bij enkele ervan:

James Joyce (van o.m. Dubliners, en Portrait of the Artist as a Young Man) woonde een tijdlang in TrIëst, een stad die van nogal wat betekenis is geweest  voor zijn bijzondere literaire oeuvre.

Een van de lievelingsboeken van Mona in de roman is Tess of the d’Urbervilles (1891), van Thomas Hardy. Niet verwonderlijk, want  de heldin daarin voert ook een heldhaftige strijd voor vrouwelijke zelfstandigheid, in weerwil van maatschappelijke ketens.

Mona refereert enkele malen naar De Meester en Margerita, een in Rusland wereldberoemde roman van Michael Boelgakov (hij werkte eraan tijdens het Stalimisme, van 1928 tot 1940), die onder meer in nauwelijks bedekte termen de stalinistische dictatuur op de korrel neemt. Er verscheen een theaterversie van, een peperdure filmproductie, en een  Russische tv-reeks in de jaren 90.

Roemenië heeft grote dichters, die meestal buiten het land weinig bekend zijn. Uitzondering is Mihai Eminescu (1850-1889:

Hij wordt tot de groten van de Roemeense literatuur gerekend. Opvallend is het groot aantal talen waarin zijn werk is vertaald.

Een gedicht van hem, met de oorspronkelijke Roemeense versie, zoals Mona zelf ergens vertelt, een klinkerrrijke (Romaanse) taal.

De Ster   (Vertaling Ton Peters)

Soms komt van onwaarneembaar ver

Wat al bestond in zicht,

Onthult de nacht een nieuwe ster

In duizend jaar oud licht.

Misschien ging zij al eeuwen zacht

Vervagend weer teloor,

Toch dringt ze pas in deze nacht

Tot onze ogen door.

 De ster is slechts een beeltenis

Van wat voorgoed verdween,

Een blik in de geschiedenis,

Een afdruk van voorheen.

Wanneer de hartstocht op den duur

Voor dof berusten zwicht,

Rest enkel van het oude vuur

De gloed die ons verlicht.

La steaua care-a rasarit

E-o cale-atât de lunga,

Ca mii de ani i-au trebuit

Liminii sa ne-ajunga.

Poate de muit s-a stins în drum

În departari albastre,

Iar raza ei abia acum

Luci vederii noastre.

Icoana stelei ce-a murit

Încet pe eer se suie;

Era pe când nu s-a zarit,

Azi o vedem, si nu e.

Tot astfel când al nostru dor

Pieri în noapte-adânca,

Lumina stinsului amor

Ne urmareste înca.

De schrijfster op Youtube:

Interview over nieuw boek over de oorlog Servië-Bosnië: Maria-Sabina Draga Alexandru (University of Bucharest) interviews Domnica Radulescu (Washington and Lee University) about her most recent novel (Country of Red Azaleas).

https://www.youtube.com/watch?v=8LLqSyr_aag

Voorlezend uit Train to Triest: https://www.youtube.com/watch?v=ALsTR6u5FpI

(over haar grootmoeder, met de spiegel op een bootje tijdens de grote overstroming

Ten slotte is er nog Herta Müller, een Duits-Roemeense schrijfster (niet vermeld in het boek) met wie Domnica Radulescu wel eens vergeleken wordt: ook zij schreef veel over het leven tijdens de Ceausescu-distatuur.

Müller stamt uit een etnisch Duitse familie uit het Banaat. In die streek studeerde zij Duitse en Roemeense taal- en letterkunde aan de Universiteit van het Westen van Timișoara. Ze onderhield contacten met de dissidente Aktionsgruppe Banat en werd sindsdien door de Securitate gevolgd. Na haar studie werkte ze enkele jaren als vertaalster in een machinefabriek, totdat ze er werd ontslagen na haar weigering om met de Securitate samen te werken. Ze debuteerde in 1982 met de verhalenbundel Niederungen, die in Roemenië alleen gecensureerd kon verschijnen. Op haar tweede bundel, Drückender Tango, volgde een publicatieverbod. In 1987 verliet ze Roemenië, samen met haar toenmalige echtgenoot, de schrijver Richard Wagner, en vestigde zich in West-Duitsland, waar de volledige versie van Niederungen in 1984 al was verschenen, evenals haar eerste roman, Der Mensch ist ein großer Fasan auf der Welt [3](1986). Daar bouwde ze verder aan een oeuvre dat vooral het dagelijks leven onder de dictatuur behandelt. 

Roemenië in de literatuur Te zien tijdens

EUROPALIA ROMANIA

Vier Roemeense schrijvers blikken terug op de val van Ceausescu, een gebeurtenis die ze zich nog goed herinneren. BOZAR Brussel 18 12 2019.

Hieronder volgt een overzicht van Nederlandse literatuur waarin Roemenië en de Roemenen een belangrijke rol spelen. De met een asterisk* gemerkte boeken zijn nog in de boekhandel verkrijgbaar. Boeken met  

een @ zijn ook als e-book verkrijgbaar. Klik op de afgebeelde boeken voor meer informatie.

- Bellow, Saul - De dean en diens december. Roman
- Bentis, Eva - De engel en het zwaard. Roman.

- Brinkman, Frans - Roemeens decor. Vier vertellingen.

- Descamps, Luc - Liljana. Jeugdboek.*

- Dragomán, György - De witte koning. Roman

- Evenhuis, Gertie - Stefan en Stefan. Jeugdboek.

- Feticu, Mira - Lief kind van mij. Roman

- Feticu, Mira - De ziekte van Kortjakje. Roman

- Feticu, Mira - Tacha. De roof uit de Kunsthal. Roman.

- Florescu, Catalin Dorian - De blinde masseur. Roman.

- Florescu, Catalin Dorian - Zaira. Roman.

- Florescu, Catalin Dorian - Jacob besluit lief te hebben. Roman.

- Koolmees, Eeuwoud - Bange winter in Roemenië. Jeugdboek.

- Lang, Stephan - De Transsylvanische bruiloft. Roman.

- Lang, Stephan - De mollenjager. Roman.*

- Marbe, Nausicaa - Mândraga. Roman.

- Müller, Herta - Barrevoets in februari. Roman.

- Müller, Herta - De mens is een grote fazant. Roman.

- Müller, Herta - Reizigster op één been. Roman.

- Müller, Herta - De vos was de jager. Roman.*

- Müller, Herta - Hartedier. Roman.*

- Müller, Herta - Vandaag was ik mezelf liever niet tegengekomen. Roman.*

- Müller, Herta - Ademschommel. Roman.*

- Radulescu, Domnica - De trein naar Triëst. Roman.*

- Sheldon, Sidney - Engel der wrake. Roman.

- van Kooten, Kees - Zwemmen met droog haar. Novelle.

- Vona, Alexandre - Blinde vensters. Roman.

- Wubbels, Martijn - Duister licht. Roman.*

- Zwigtman, Floortje - Wolfsroedel. Jeugdboek.

Nog enkele  reacties van het internet:

Seductive, suspenseful, intensely evocative, and told in an astonishingly original, poetic voice, Train to Trieste is a force of language and emotion, as acutely observed as it is impossible to put down.  https://www.goodreads.com/book/show/2572484-train-to-trieste

The section set in America is perforce less gripping than the Romanian scenes, and Radulescu glosses over her protagonist’s troubled marriage to an American psychologist, as well as the ensuing divorce and child-custody wrangling.  https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/domnica-radulescu/train-to-trieste/

To the Anglo-Saxon reader, unaccustomed to the flowery Romanian language, charged with hyperboles, the style of the book may appear somewhat contrived. However, for those of us more familiar with this corner of Europe, quite the contrary, the style of Domnica Radulescu captures perfectly well the  Romanian ethos. This is not just a riveting fiction, it is an induction course in Political and Social History of life under Communism, two books for the price of one, yet constructed skilfully, in perfect harmony with each other.

http://romanianstudies.org/content/2010/09/17/book-review-last-train-to-trieste-by-domnica-radulescu/

Domnica Radulescu was born in Romania and came to the United States in 1983. She holds a Ph.D in French and Italian Literature from the University of Chicago, and is currently a Professor of Romance Languages and Chair of the Women’s Studies program at Washington and Lee University in Lexington, Virginia. She has written and edited books and scholarly articles on European and Eastern European literature, and has also worked in theater for two decades, directing plays by Eugene Ionesco, Samuel Beckett, Fernando Arrabal, and Jean Tardieu. She is a recipient of National Endowment for the Humanities and Fulbright grants. Train to Trieste is her first novel.

Domnica Radulescu is a Romanian-born American writer of novels, plays and books of literary criticism. She is the author of three novels: Train to Trieste (Knopf, 2008), Black Sea Twilight (Transworld, 2010) and Country of Red Azaleas (Twelve, Hachette Group, 2016). She has also authored numerous books and edited collections on theater, east European literature, exile literature, representations of women and humor.

Two of her plays, The Town with Very Nice People (2013) and Exile Is My Home (2014) were finalists for the Jane Chambers Playwriting Award, Exile Is My Home was presented as a staged reading at TheaterLab.

[1] Voorzitter van het Geels Roemeniëcomité en al ruim 30 jaar drijvende kracht achter  ARD Vlaanderen, Vlaams-Roemeense steunprojecten met klemtoon op structurele hulp, stages aldaar voor Vlaamse studenten, en sensibilisering op allerlei niveaus.

[2] Het moet gezegd, dat naast de grote schaarste aan voedsel en materiële goederen, het onderwijs, inz. het hoger onderwijs in Het Roemenië van toen toch op een heel behoorlijk peil stond, ook wat betreft talenkennis, filosofie, literatuur, cultuurgeschiedenis.  Nicolae Ceaușescu zelf genoot amper een opleiding: hijwerd geboren als kind van een arm boerenechtpaar in het dorpje Scornicești (nabij Slatina). In zijn jeugd werkte Ceaușescu als leerling-schoenlapper in Boekarest.

[3] ‘De mens is een grote fazant op de wereld, een Roemeense uitdrukking, die inhoudt dat de mens altijd slachtoffer, prooi is.

(redacteur: Walter Pelckmans)