Snel naar

Onze mening

Voor iedereen een meevaller: vlot leesbaar, boeiende personages, om en of andere reden zo charmant en indringend tegelijk.

Wie in een roman volop kan  genieten van andere tijden, werelden, culturen, en eer houdt van knappe psychologie, dialogen, beschrijvingen ipv onverwachte plotwendingen en spanning – en dat was zo voor alle aanwezigen – die kan Vaders en Zonen lezen en herlezen. Die schildering vol couleur locale van een 19de eeuw waarvan we zowel het exotische, grootse, romantische, landelijke[1] terugvinden, als het precaire en de menselijke machteloosheid tgo. de macht van een minderheid, ziekte, armoe, de onverzekerbaarheid van dagelijks leven… waar mensen kwas of thee dronken en de samovar voor elke gast, van hoeveel ‘werst’ hij ook gekomen was in een oude frak, met postkoest of tarantas (afb.), en een bezoekje weken kon duren, en de emoties hoog konden oplaaien … mooi toch.

Charmerend? De milde kijk van Toergenev op zijn medemensen slaat over op de lezer. Inderdaad kan hij zich nogal spottend uitlaten over de bijgelovigheid, luiheid, domheid van Russen (goddelijk was de beschrijving van Bazarovs moeder Arina Vlasjevna: ‘ze geloofde in alle mogelijke voortekenen, waarzeggerij, toverformules en dromen … in huisgeesten, bosgeesten, in ongeluk brengende ontmoetingen, in hekserij, in volksgeneeskunst, in zout dat op Witte Donderdag wordt meegebakken … ze was bang van muizen, ringslangen, kikkers, mussen, bloedzuigers, onweer, koud water, tocht, paarden ….’

We lazen weer van die heerlijke uitspraken: Een mens is in staat alles te begrijpen, maar dat een ander mens zijn neus anders kan snuiten dan hijzelf, dat gaat zijn begrip te boven. Katja en Arkadi over Bazarov:

Katja: Hoe moet ik het zeggen? Hij is een wild beest, wij zijn tamme huisdieren. (…) Arkadi: Luistert u eens, Katerina Sergejevna: dat is eigenlijk een belediging.

Katja: Had u dan liever wild willen zijn.

Arkadi: Wild, nee, maar sterk, energiek.

We genoten van zijn korte rake beschrijvingen van nieuwe personages, soms puur uiterlijk, soms karakter, soms een heel levensverhaal op amper een bladzijde.

Tussendoor lieflijke natuurbeschrijvingen, bijv. op de ochtend van het duel:

Het was een prachtige frisse morgen, kleine bonte schapenwolkjes staken af tegen de azuurblauwe hemel; een lichte dauw lag op bladeren en gras, en glinsterde als zilver op de spinnenwebben; de vochtige, donkere aarde leek de roze gloed van de dagenraad nog te bewaren, uit de hemel vloeide als een stroom het gezang van leeuweriken.

De titel: als de verwachting (vanuit samenvattingen enz.) was dat de roman vooral over een generatieconflict gaat, komt bedrogen uit. Arkadi blijkt veel meer een kind van zijn ouders te zijn dan hij zelf wil, en Bazarov, die zich inderdaad zo graag afzet tegen de romantische en artistieke denkbeelden van ouders, en eigen ouders, zal toch naar huis vluchten, en er sterven met een pope aan zijn zij.

En nee, we weten nog niet waarom Mitja’s kindermeisje een kaars brand voor het raam, met een muntstuk onder. Maar branden wij ook geen kaars om een wens  in vervulling te zien gaan. Soms wordt wel eens wat geld bedrupt met kaarsvet om het te verbergen voor later. https://candles.lovetoknow.com/Holiday_Money_Tree_Candles

Toergenev, Ivan Sergejevitsj (1818-1883)

Zijn figuur is even complex en veelzijdig als de  hoofdpersonen in Vaders en Zonen: een stukje Arkadi, een deel Bazarov, maar ook wat Nikolai en Pavel Petrovitsj (Arkadi’s vader en oom).

Edmond de Goncourt noemde hem ‘le doux géant’. Het is niet  meteen te begrijpen dat de grote vriendelijke reus, charmant, zachtaardig, die voor zijn Franse literaire vrienden (waaronder Flaubert, Zola, Daudet en de Maupassant)  ook een meeslepend verteller in literaire salons bleek te zijn, in Rusland zelf door de keizerlijke machthebbers als een verdacht, zelfs staatsgevaarlijk individu  werd beschouwd.

Op zijn begrafenisplechtigheid in St. Peteresburg (hij stierf in Parijs in 1883, maar werd in St. Petersburg begraven) waren de drie grote maatschappelijke geledingen aanwezig: aristocraten van de oude tsaristische stempel,  vooruitstrevende en westers georiënteerde intellectuelen, en vertegenwoordigers van arbeidersbewegingen. De pers werd daarbij wel discreet gebrieft dat er niets ‘onofficieels’ mocht bericht worden. Niets nieuws onder de zon.

Toergenev was de eerste Russische auteur die echt populair werd in het westen (de oudere Poesjkin en Gogol, en zijn + tijdgenoten  Dostojevski en Tolstoi zouden volgen).

Schrijvers en kunstenaars in Rusland, merkte de beroemde  criticus, vriend en bewonderaar van Toergenev, V. Belinsky op, waren de enige echte krachten die min of meer geduld werden de oude orde aan te vallen, en daarom geliefd bij een groot deel van de bevolking.  De censuur had een stevige greep op heel het maatschappelijk leven, maar nog het minst op literatuur en kunst.

Tolstoi en Dostojevski waren overigens soms heel wat radicaler en agressiever in hun aanvallen op de oude aristocratische privileges. Maar allen behoorden ze tot die intellectuelen die beseften hoever Rusland achterop geraakt was met zijn middeleeuws feodaal systeem, in vergelijking bijv. de  wetenschappelijke, materialistische overwicht van de Duitsers, en de zo bewonderde esprit, breeddenkendheid en verfijning van de Fransen.  Het zijn schrijvers als deze, die in Rusland de revoluties van 1905 en 1917 voorbereiden, een beetje zoals in Frankrijk  ruim een eeuw vroeger de Voltaire en de  ‘verlichte’ encyclopedisten het pad geëffend hadden  voor 1789, de Franse komaf met de resten van de feodaliteit en adel.

Overigens werd in Rusland het lijfeigenschap afgeschaft in 1861, nog voor  in Amerika de slavernij na de Civil War (1861-65) voorgoed verboden raakte.

De jaren 1860, complex tijdsgewricht

Bij Toergenev thuis was de voertaal Frans, al moesten de kinderen hun dagboeken in het Russisch bijhouden. Net als Arkadi was hij jarenlang weg van thuis om  te studeren (Berlijn en St. Petersburg), zodat de prachtige openingsscène van ons boek hemzelf niet onbekend moet geweest zijn.

Misschien komt zijn breeddenkendheid en zachtaardigheid juist voort uit de erg autoritaire houding van zijn moeder; hij verhaalt ergens hoe hij zijn eigen grootmoeder een zoontje van een lijfeigene gewoon in  (een Franse?) colère gewond en dan maar verstikt heeft.

Wij herinneren ons de rebelse sixties va de 2Oste eeuw, maar een eeuw vroeger waren het Russische jongeren die de boel op stelten zetten; echter met zowat de omgekeerde idealen: nihilisten als Bazarov wezen de romantische liefde en volkse gebruiken af als achterlijk, en preekten een nuchter materialisme, naar Duits voorbeeld (Hegel, en de Duitse natuurkundigen).

Al verwelkomden sommige Russen Napoleon al als brenger van vooruitstrevende ideeën uit het Westen, rond 186O was ook een groot deel van de adel er  zich bewust van het feit dat hun privileges niet langer houdbaar waren: Arkadi’s vader Nikolai bijvoorbeeld had van zijn lijfeigenen pachters gemaakt en laat ze betijen.  In zijn tuin zingt Bazarovs vader een westerse opera-aria. Oom Pavel (Paul)  is een Anglofiele dandy, die zijn grote liefde Vorstin R. tracht te vergeten in kunst, luxe  en  wat nieuwe ideeën.  En de meerderheid van de oude adel was al opgegroeid met  Franse gouvernantes en Latijnse mythologie: zelfs vader Bazarov, ‘Baziel’ Vassily Ivanych had ooit nog een zilveren medaille gewonnen voor ‘n Latijns opstel. Hij lijkt een kleinburgerlijke verlichte geest, een latinist die Rousseau, Proudhon en de Duitse rationalisten kent.

Terug naar Toergenev en zijn creatie, Bazarov

Toergenev zelf moet ook een half leven vergeefs hebben zitten wachten op zijn geliefde  Spaans zangeresje Pauline Viardot-Garcia. Zijn moeder moest met lede ogen toezien hoe zoon Ivan het echtpaar Viardot volgde naar het Westen (Parijs, Baden-Baden), en zelfs zijn enig kind (dochtertje van een affaire met een naaistertje van zijn mama) liet opgroeien bij de Viardots.

Maar even moedig als Pavel en zijn duel, of als Bazarov (moedig én grootmoedig in dat duel, en  in zijn stervensuren) was Toergenev niet: toen hij de hete adem van de autoriteiten in zijn nek voelde bij een kort bezoek aan Rusland voor  een lezing, kon hij niet snel genoeg terugkeren naar Parijs.

Stond Toergenev wel achter zijn ‘held’ Bazarov?

Het was opvallend hoe de overheid en oude adel Toergenev verweten zo karikaturaal en spotziek te schijven over de oudere generatie landeigenaars, terwijl veel linkse jonge intellectuelen vonden dat zijn beeld van Bazarov juist zo negatief was.

Toergenev stond erom bekend dat hij zoveel respect kon opbrengen voor meningen die hij echt niet deelde.

Maar als je de optelsom maakt van zijn beeld van Bazarov,  dan is dat niet echt flatterend:

    • Bazarov kraakt graag alles en iedereen af, zonder  zelf iets te realiseren of constructiefs te doen; zijn nuchterheid en sarcasme is soms haast stuitend: op weg naar mevrouw Odintsov zegt hij: Laat eens kijken tot welke klasse zoogdieren die persoon behoort. Of ‘het is bekend dat onze gouvernementssteden om de vijf jaar afbranden’.
    • In de passage van hst 22 ervaren we aan den lijve waartoe nihilisme en anarchisme leiden. Daar wordt Nikolajs landgoed beschreven:
      De moeilijkheden op het bedrijf groeiden met de dag ... het geharrewar met de dagloners werd ondraaglijk. Sommigen eisten afrekening of opslag, anderen gingen ervandoor zodra ze een voorschot hadden ontvangen; de paarden werden ziek, het tuig was in minder dan geen tijd versleten; het werk werd slordig gedaan, … de helft van de stallen brandde af doordat een blinde vrouw bij winderig weer een koe met een rokende houtspaander wilde genezen … de opziener werd plotseling lui en begon zelfs dik te worden, net als iedere Rus die op ‘andermans zak’ teert.
    •  Bazarov ging er prat op dat hij ‘het volk verstaat’ en met ze kan praten, maar als hij in hst. 27 echt met een stel boeren praat, begrijpen die hem niet en vinden hem maar een hansworst. Zelf beweren die boertjes: hoe strenger de heer is, hoe liever het de boer is.
    •  En natuurlijk: Bazarov blijkt evenmin niet zonder de liefde te kunnen.
    • Als hij van Anna Odintsov de bons krijgt (het klassenverschil is onoverbrugbaar), vlucht hij naar huis, naar de verstikkende liefde van Mama Arina Vlasjevna.
    • Bazarov, de overmoedige. De Grieken zouden zeggen: hij lijdt aan hybris, de ziekte van de hoogmoed.  Net zoals Dostojevski’s held Raskolnikov in Misdaad en Straf (1864) meent hij een grote geest te zijn,  een übermensch die het recht heeft anderen op te offeren, zelfs te  doden uit een soort moreel recht; totdat ook hij via een onschuldig meisje gaat beseffen dat zonder liefde geen leven echt zinvol is[1].
    • Arkadi is voor hem maar een volgeling, een kneedbare softie, tegen wie hij kan ventileren, bijv. over Sitnikov, de pedante slavofiel die hen bij A. Odintsov verstoort: Mensen als Sitnikov zijn onontbeerlijk. Ik heb dat soort sukkels nodig, begrijp je. Potten bakken is toch niets voor goden.
    • Zijn hoogmoed brengt hem ten val: onvoorzichtig behandelt hij een boer met tyfus en raakt besmet … de moderne dokter die de Russen wilde veranderen moet accepteren dat de pope hem de laatste sacramenten – bijgeloof in zijn ogen – toedient.

Russische naamgeving

Veel lezers van Russische romans hebben wat moeite met de vele en vreemde namen.

Het systeem van de Russische naamgeving wijkt op een aantal punten af van wat Nederlandstaligen gewend zijn. Wat vooral opvalt, is het gebruik van een patroniem of vadersnaam.

Een typische Russische naam  bestaat uit drie delen:

Voorbeelden van populaire namen zijn:

  • voor jongens: Aleksandr Andrej Boris,Igor,Ivan, Jevgenij,Joeri,  Nikolaj, Pavel (= Paul), Pjotr (= Peter), Sergej, Vadim, Vladimir
  • voor meisjes: Anna,Valentina, Galina, Irina, Nina, Ljoedmila, Nadezjda, Olga, Svetlana, Tatjana, Kristina

Vadersnaam

De vadersnaam wordt afgeleid van de naam van de vader. Voor de afleiding wordt gebruikgemaakt van de volgende achtervoegsels:

  • -ovitsj of -evitsj (mannelijk)
  • -ovna of -evna (vrouwelijk)

Volgens het principe van de vadersnaam heeft de zoon van Pjotr de vadersnaam Petrovitsj, de dochter Petrovna.

Vadersnamen worden vermeld op officiële documenten en gebruikt als formele aanspraaksvorm: Vladimir Poetin wordt dan ook aangesproken als Vladimir Vladimirovitsj.

Voorbeelden van vadersnamen zijn: Aleksandrovitsj, Andrejevna, Borisovna, Igorevitsj, Iljinitsjna Michajlovitsj Nikolajevna

De typische Russische achternaam eindigt vaak op -ov/-ev of -in/-yn Dit is de mannelijke vorm van de achternaam. De vrouwelijke vorm krijgt de uitgang -a. De ex-vrouw van Vladimir Poetin heet in het Russisch dus niet Ljoedmila Poetin, maar Ljoedmila Poetina.

Sommige achternamen als Tolstoj ("dikke") hebben de vorm van een bijvoeglijk naamwoord en worden als zodanig vervoegd.

Daarnaast komen onder meer de volgende achtervoegsels voor: -ski (vrouwelijk -skaja vaak van Poolse, Wit-Russische of Joodse origine ), -enko (Oekraïnes), -jan (Armeens), -sjvili  Georgisch) en -dze ( Georgisch).

Deze Russische traditie botst met voor in Nederland geboren kinderen: de achternaam volgens het Nederlandse namenrecht is altijd identiek (dus zonder verbuiging) aan de achternaam van de moeder of die van de vader.

De normale volgorde is 'voornaam vadersnaam achternaam'. Vooral in alfabetische lijsten, maar ook in formele contexten, wordt echter de volgorde 'achternaam voornaam vadersnaam' gebruikt:

  • Teresjkova, Valentina Vladimirovna
  • Jeltsin, Boris Nikolajevitsj

Door het vele gebruik slijt de vadersnaam in de praktijk vaak af: Nikolajevitsj wordt uitgesproken als NikolajitsjAndrejevna wordt Andrevna. Deze afslijting kan behoorlijk ver gaan. Zo blijft van Pavlovitsj en Ivanovna niet meer over dan respectievelijk Palytsj en Ivanna.

Roepnamen: verkleinde vorm, koosnaampjes, pejoratieven

Als men op vertrouwelijke voet met iemand staat, wordt zelden iemands officiële voornaam gebruikt. Het Russische kent een grote rijkdom aan verkleinvormen van voornamen, wat zeker voor een buitenlander verwarrend kan werken.

  • Aleksandr: koosnamen: Sasja,Sjoera, Sanja, Alik, Sasjenka, Sasjetsjka, Sjoerotsjka Verkleinvormen: Sanetjska,Sasjoenja; zelfs pejoratieven: Sasjka,Sjoerka, Sanka
  • D(i)mitri: Dima, Mitja; Dimotsjka, Mitenka, Mitjoesja; Dimka , Mitka
  • Maria: Maroesia, Masja 

Opmerking

  • Het zoontje van Nikolaj en Fedosja, Mitja, heet dus voluit Dimitri.
  • een dorp kan genoemd worden naar zijn eigenaar: Nicholskoje; Nikolaj Petrovitsj had zijn dorm Marino genoemd, ter ere van zijn vrouw (p 39)

[1] Raskolnikov doodt in Misdaad en Straf (ook: Schuld en Boete) een gierig oude vrouw en, onbedoeld  haar zus (collateral dammage), om te bewijzen dat hij een bijzonder mens is, en ‘rechtvaardige rechter’ kan spelen. stilaan raakt hij verteerd door schuldgevoelens. Tijdens zijn straf in Siberië brengt het zachtmoedige hoertje Sofya hem troost en verlichting. Een groots Russisch meesterwerk.

(redacteur: Walter Pelckmans)

2. Arkadi’s naam komt van het Latijns-Griekse Arcadia, verwijst naar een gevoel van pastorale harmonie met de natuur.